Impera
XƏBƏR LENTİ
22:38SON DƏQİQƏ: Tramp yeraltı sığınacağa qaçdı - Ölü və yaralılar var - FOTOLAR22:23“Əbülfəz Qarayev bütün pulları arvadının vasitəsiylə xarici daşıyıb” — HAFİZ HACIYEV21:21Əli Əsədova yeni köməkçi təyin edildi15:03"Mən fəxr edirəm ki, sərhədçiyəm!"14:44“Ekologiya postu” sökülür- RƏSMİ14:38Aqil Abbas Maliyyə Nazirliyinə müraciət edib14:16Elşad Miraləm deputat köməkçisi təyin olundu14:13Şəhəri qarışdıran ayı məmur villasından qaçıb? - İDDİA14:06Mübariz Tağıyevin səhhəti qəfil PİSLƏŞDİ13:59Milli Məclisdə tibbi maska taxmaq tələb olunur12:44“Təzə nazir bu sahəni yaxşı bilməlidir”12:43Həbsdən çıxan Kamil nələr danışdı? - VİDEO12:40Deputat rüşvətxor məmurların ailələrinə çağırış etdi23:11Finiks şəhəri 28 Mayı Azərbaycan Milli Günü elan etdi - VİDEO23:07SMS göndərilməsi qüvvəyə minir22:27İyunun 1-dən böyük ticarət mərkəzlərinin açılması gözlənilir22:16İctimai iaşə və özəl şirkətlərin rəhbərlərinə SƏRT XƏBƏRDARLIQ22:13Naxçıvana uçuşlar bərpa olunur? - RƏSMİ AÇIQLAMA16:10Şagirdlər üçün yay məktəbinin təşkili nəzərdə tutulmayıb - Təhsil Nazirliyi16:08Ağdaşda xüsusi əməliyyat keçirildi — Daha bir yüksək vəzifəli tutuldu16:06Karantin dövründə “PAŞA Sığorta” şirkəti mövcud imkanlarla öz müştərilərinə tam dəstək oldu14:02Azərbaycanda itkin düşən 12 yaşlı oğlanın parçalanmış meyiti tapıldı - YENİLƏNİB14:01"Mən bu barədə dəfələrlə həyəcan təbili çalmışam"13:16Bakıda dəhşətli hadisə, kişi liftdə arvadını belə öldürdü13:13Türkiyədən gələn həkimlərin Azərbaycanda həyata keçirdiyi layihənin ilkin nəticələri ilə bağlı AÇIQLAMA12:41Ağstafa RİH yeni başçısının şirkəti üzə çıxdı12:40Ağstafaya icra başçısı təyin olunan Seymur Orucov kimdir?12:38ABŞ ştatında 28 May - Azərbaycan Respublika Günü elan olundu12:36Saleh Məmmədovun da işi araşdırılarsa... - Təkcə bu işçisinin əməlləri yetərlidir10:29Neftçala Rayon İcra Hakimiyyəti tərəfindən 2 YENİ TƏYİNAT10:27Sumqayıtda intihara cəhdin qarşısı alındı: Qadın xilas edildi10:26“VÜQAR SƏFƏRLİ DEDİ Kİ, EV VERİBLƏR, BƏSİNİZDİR…” – “Jurnalist binaları”nın sakinləri bütün səlahiyyətli qurumların diqqətindən kənarda qalıb21:49Idmançımız Rüstəm Müslümov20:29Ad gününüz Mübarək!17:55İlham Əliyev naziri vəzifəsindən azad etdi - SƏRƏNCAM17:52İmişli rayonunun yeni İcra başçısı kimdir? – DOSYE17:49Tibb işçiləri əməkhaqlarından narazıdır: - “İstirahətsiz çalışırıq, amma maaşlara əlavələr verilmir”17:47Belçika səfirindən Qarabağ AÇIQLAMASI16:55DTX əməliyyatı ilə tutulan icra başçısının yerinə təyin olunan Seymur Orucov kimdir? - DOSYE15:46İlham Əliyev daha bir icra başçısı təyin etdi15:41Prezident Ağstafaya icra başçısı təyin etdi - SƏRƏNCAM15:39Baş Prokurorluqda şok dəyişiklik: Rüstəm Usubov vəzifəsindən azad edildi?15:31Pirverdiyevin "cırtdan bank"ı üçün yolun sonu - Növbədə "Express Bank15:12Azərbaycanda 53 nəfərin koronavirusa yoluxduğu küçədə polisə xəsarət yetirdilər - RƏSMİ15:11Eldar Mahmudovun 11 il dövlətin bel sütunlarından biri olan quruma vurduğu zərbədən sonra... - onun nüfuzunu qaldırmaq məsələsi də var15:07Pandemiya dönəmində Azərbaycan futbolunda ilk transfer15:06Nazir düşdüyü qəzadan DANIŞDI - "Özümü yaxşı hiss edirəm"15:03Roza ağladı, ögey oğlu canlı efirə gəldi: “Evlənmək istəmirəm” - VİDEO10:08Cavid Qurbanova veriləsi suallar... - İLGİNC10:07Kəmaləddin Heydərov qəzaya düşdü — Avtomobil yandı10:05Hərbi təlimlər hər an real döyüşlərə çevrilə bilər... - GƏLİŞMƏ10:04“Pişik” Günelin plastik əməliyyat etdirərkən görüntüləri yayıldı - VİDEO17:35İki əmədaşı koronavirusa yoluxan ATV-də son vəziyyət17:34Bakıda kişi şirkətin ofisinin qarşısında özünü yandırdı17:33Vilyam Hacıyevin borclu olduğu daha bir sahibkar: “118 min manatımı ala bilməmişəm”17:31Elçin Quliyevin daha bir zabiti həbs edildi17:30“Əbu Bəkr” məscidi açılmayacaq - RƏSMİ17:30Azərbaycanlı zabit koronavirusdan dünyasını dəyişdi17:29Azərbaycanda bayram namazı necə qılınacaq? - RƏSMİ17:28Azərbaycanda dəhşət: Ata qızına təcavüz etdi17:24Əməkdar artist Kəmalə Rəhimli: “Sənətdən də, həyatdan da küsmüşəm” - ÖZƏL17:23"Əkinçi” qəzeti cərimələndi17:22Komitə sədri: “Gərək kiminsə yaxını vəfat etsin ki, insanlar bu virusa inansınlar?”17:21DİQQƏT! İcazə bu tarixdən sonra veriləcək17:20Dini Komitə sədrindən dəfn və yas mərasimlərində kütləvi toplaşma halları ilə bağlı AÇIQLAMA17:1890 gün müddətinə Azərbaycana gələn Türkiyə vətəndaşlarından viza tələb olunmayacaq15:22Laçın rayonunun Alxaslı kənd sakini Zərdab rayonunun Böyük Dəkkə kəndində məskunlaşmış məcburi köçkündən MÜRACİƏT15:06Kafe-restoranlar karantinin zərərini müştərilərdən çıxacaqmı – GÖZLƏNTİLƏR15:05Vilayət Eyvazov polis rəisini işdən çıxardı14:41“Oğlan var ki, xanımının model olmağını istəyir”14:39Bakıda məşhur müğənni ağır yol qəzasına düşüb - VİDEO14:34Göyçayda vətəndaşların təqaüd kartlarından pul oğurlayan şəxslər saxlanılıb10:55Güclü külək alça bağlarına ziyan vurdu - VİDEO10:54Gömrük hospitalı da əcaib qanunlarla işləyir - İDDİA10:53Prezidentdən yeni təyinat - SƏRƏNCAM10:52Cəlilabadda “yetim malı”na tamah salanlar... - Özlərini nədən bu qədər rahat hiss edirlər?10:51"Yumşalma tədbirləri yoluxanların sayına mənfi təsir göstərib" - Prezident10:24Müdafiə Nazirliyindən cəbhədə baş verənlərlə bağlı RƏSMİ MƏLUMAT10:23"Prezident Administrasiyası nümayəndəsinin partiya rəhbərləri ilə görüşüb dialoq aparması xırda addımlardır" - Etibar Məmmədov10:22Deputat masaj salonlarına və gecə klublarına qarşı çıxdı10:07İnam Kərimov büdcə pullarını kimə yedirir? - İLGİNC10:05Azərbaycanda koronavirusa yoluxma sayı gündə 600 nəfər... -Adil Qeybulla VİDEO10:02Bu gün deputatlar 19 məsələ üçün toplaşır - SİYAHI10:00Övladı birinci sinfə gedəcək şəxslərin NƏZƏRİNƏ17:25"Əli Kərimli və Milli Şura siyasi mübarizəni təhrif etməklə məşğuldur" — Sərdar Cəlaloğlu17:24Bərdə sakinlərinin şikayətinə İcra Hakimiyyətindən CAVAB: “Bu məsələyə nəzarət olunacaq”17:21“Azərpoçt”un işçiləri saxlanıldı17:19Xızıya rəhbərlik edir, Xaçmazda biznes qurur... - İDDİA17:18Azərbaycan Ordusu bu gündən genişmiqyaslı təlimlərə başlayır17:15Güclü külək şəhərdə evlərin damlarını belə uçurdu- VİDEO16:38Ad günün mübarək Nuray bala!10:20Biləsuvarda qaçıb gizlənən məmur kimdir? - İDDİA10:19Karantin rejimi musiqiçilərin bazarını öldürüb -VİDEO10:13Yumşalan karantin rejimində YENİ ŞƏRTLƏR - SİYAHI10:08Laçının işğalından 28 il ötür12:08Baş prokuror Ziya Məmmədovun qardaşı oğlunu işdən çıxardı12:04Türkiyəyə müalicəyə getmək istəyənlərin nəzərinə: Qadağalar ləğv olundu12:01Bu hərəkətləri etsəniz yatanda xoruldamayacaqsınız11:56Azərbaycanda yaşı 65-dən yuxarı olan insanlarla bağlı qadağa götürüldü16:30Bakıda qızlar arasında kütləvi dava: “Üzr istə” deyə-deyə döydülər - VİDEO
BÜTÜN XƏBƏRLƏR

Cümhuriyyət hökumətinin sinə gərdiyi xarici təhlükələr – Nəsib bəyin tarixi çıxışı

17 Nis 2018, 09:45   
Cümhuriyyət hökumətinin sinə gərdiyi xarici təhlükələr – Nəsib bəyin tarixi çıxışı
Moderator.az Azərbaycan Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyi, eləcə də “Xalq Cümhuriyyəti” ili münasibətilə bu şanlı tarixə həsr olunan silsilə yazılarına davam edir.

Bu dəfə təqdim edəcəyimiz material ADR-in baş naziri, böyük şəxsiyyət Nəsib bəy Yusifbəylinin parlamentdə etdiyi tarixi çıxışdır. Adı çıxış olsa da, əslində, bütöv bir tarixi gerçəkliyi, dilemmanı özündə əks etdirən tarixi bilgidir. Təəssüf ki, Nəsib bəyin yazıları, çıxışları qələmə alınmayıb. Əsasən, parlament və başqa rəsmi obyektlərdəki çıxışları rəsmiyyət naminə köçürülüb. Həmin çıxışlarda Nəsib bəyin nə dərəcədə güclü siyasətçi olduğu açıq-aşkar görünür.

Təqdim edəcəyimiz material isə ADR parlamentinin sayca 24-cü iclasında, 1919-cu ilin aprelində edilib. Bu çıxışda Azərbaycan Cümhuriyyətinə dörd bir tərəfdən olan xarici basqıları faktlarla görmək mümkündür.
Nəsib bəy Yusifbəyli əsasən, şimal tərəfdən gələn təhlükəni qeyd etsə də, çıxışının alt məna qatında dörd bir yandan gələ biləcək təhlükələrə də eyham vurur. Müəllifin nitq və üslubuna toxunmadan həmin çıxış nitqini təqdim edirik:

“Möhtərəm məbuslar! Varid olan suala cavab verməzdən əvvəl sizə ərz edirəm ki, bizim hüdudumuzu heç kəs keçməmişdir. Və ancaq meyitlərimiz üzərindən keçə bilərlər. İkincisi, yenə öz fikrimi ərz etmədən qabaq məlumat vermək istəyirəm ki, 3 gün bundan əvvəl Dağıstanda bulunan nümayəndəmiz tərəfindən belə məzmunda bir teleqram gəldi: "Bakı xariciyyə nəzarəsinə Dünən Petrovskiyə böyük könüllü qüvvələrin gəlməsi haqqında məlumat alınmışdır. Axşam parlamentin iclası vaqe oldu. Hökumət rəisi zeyldəki məlumatı verdi: Könüllü Ordu İttihadi-Cəbaliyyun hökumətini tanımaqdan imtina ilə Dağıstan hökumətini tanımağa razı olur və daxili işlərinə müdaxilə etməyərək Dağıstan bolşeviklərə qarşı könüllülərə yardım edəcəyini təsəvvür edir. Könüllülər dəmir yol xəttini Yalamayadək tuturlar. Bu məqsəddən ötəri dünən Dərbəndə bir bölük gəlmişdir. Cəbaliyyun cümhuriyyətinin müqəddəratı sülh konfransında həll olacağı üçün şimdilik könüllülər ilə mübarizəyə və etiraz qüvvətimiz olmadığından Cəbaliyyun hökumətini qeyri-mövcud elan edirəm. Dağıstanda bütün ixtiyarat qeneral Hacı Murada verilir. Gecə saat 1-də rəis parlamentin iclasını qapalı elan etdi. Təcili təbliğat bəkləyirəm. Haqverdiyev".

Sonra orada Quba uyezdindən olan uyezd naçalnikliyindən və digərlərindən bir neçə məlumat aldıq. Əvvəlinci məlumat belədir ki, Dağıstana 3-4 eşalon qazax əsgəri gəlmişdir. Bunlardan biri Petrovskiyə, biri də Dərbəndə gəlmişdir. Əsgərlərin miqdarı və nələri olması haqqında məlumat aldıq. Yalnız bukünki məlumatımız, o məlumatı təshih edir. İndi bu dəqiqə Dağıstan nümayəndəsi yenə göstərdiyi teleqrafdan anlaşılır ki, elə böyük bir şey olmamışdır. Teleqrafı imza edən də Dağıstan hökuməti rəisi Kostrovdur. Hər şey öz yerindədir. Təfsilatı məlum deyildir. Ancaq orada bir şey yoxdur. Olsa da hələlik deməyə ehtiyac yoxdur. Dərbənddə olan qüvvə barəsində məlumat budur ki, oraya gələn qüvvə az bir qüvvədir. 200-300 adamdır. Əlbət bir çox namünasib işlər olmuşdur. Petrovskidə axtarış olub, adamlardan silah alınıb. Amma Dərbənddən bu yana bir adam keçməmişdir. Bu məlumatı alandan sonra ilk əvvəl biz İngiltərə hökuməti qüvayi-əskəriyyəsi başçısı qarşısında həm təhrirən, həm şifahən etiraz etdik. Bunu lazım bildiyimizin səbəbi də məlumdur. Nə üçün oraya etiraz ediriz? Çünki əgər biz şimdiyə qədər rahat oturmuşuq onun səbəbi odur ki, İngiltərə hökuməti nümayəndələri həmişə bizə demişlər ki, Könüllü Ordu əsgərləri hüdudu keçməyəcəkdir. Əgər Dağıstan sərhəddini az bir qüvvə keçmişsə, əgər Petrovskidə Könüllü Ordu əsgərləri var isə yalnız Petrovski yaza kimi qullandığı üçündür. Ondan bəri tərəfə heç bir zaman Könüllü Ordu keçməyəcəkdir. Bunun üçün də təbiidir ki, əvvəlinci sualı, əvvəlinci etirazı İngiltərəyə - komandanlığına etdik. Rəsmi surətdə yazdığımız, daha doğrusu, xariciyyə nəzarətinə göndərdiyimiz notanın məzmunu budur: Oxuyur. "İngiltərə komandanlığının Denikin ordularını Dağıstan hüdudunu keçməyəcəyi xüsusundakı miqdar və ədədlərinə rəğmən bu gün aldığımız məlumata görə Könüllü Ordu əsgərləri Dağıstan dəmir yollarını Yalama stansiyasınadək işğal edirlər. Könüllü Ordu qüvvələrinin Dağıstanda Azərbaycan hüdudunda bulunmasını Azərbaycan üçün böyük bir təhlükə ədd edərək irəlidə möhtəməl vüquatın önünü almaq məqsədi ilə Azərbaycan hökuməti İngiltərə komandanlığı tərəfindən Könüllü Ordunun Dağıstandan çıxarılması xüsusunda lazım olan ciddi tədbirlər ittixaz edilməsini arzu edər".

Bundan maəda general Şatiluvert ilə xüsusi görüşdüm, general Şatiluvert söylədi ki, ingilis qüvayı-əskəriyyəsinin qərarı dəyişməmişdir və heç bir zaman Könüllü Ordu Petrovskdan bəri keçməməlidir. Doğrudur, Petrovski nümayəndələri tərəfindən ona məlumat verilmiş, ancaq Petrovskdən bu tərəfə eşalonun keçməsi kimi müsaidəsi ilə və nə üçün olduğu məlum deyildir. Öz tərəfindən lazım olan tədbirlər ittixaz edilmişdir və aldığı məlumatı alan saatdan bizə xəbər verəcəkdir. O anlayır ki, nə üçün biz bu məsələni müzakirə etdiyimiz zaman sükutiqəlblə danışa bilmirik. Özü bilir ki, Dağıstan Denikinin və ya başqa düşmənin əlində olursa, Azərbaycan təhlükə içində olur. Onun üçün şimdilik bir söz deyə bilmədi. Ancaq onu deyə bilərəm ki, bu bir nedorozumeniyadır. Tez zamanda təlimat alar və mənə xəbər verər. Mən şifahən ciddi surətdə protesto etdim. Tiflisdəki nümayəndəmiz deyir, teleqraf göndərdik ki, İngiltərə komandanlığına protesto eləsin və İngiltərə nümayəndələrinə söylədim ki, biz vədlərdən artıq doyduq. Bundan belə biz özümüzə güvənəcəyik. Və lazım gələrsə, bir adam kimi hürriyyət və istiqlalımızı müdafiəyə qalxışacağız.
Kim olursa-olsun, dünyanın böyük və qüvvətli dövləti də olursa-olsun, qarşısına çıxıb müdafiə edəcəyiz. Əlbəttə, ingilislərin mənim sözümə ayrı cavabı olmazdı. İngilis komandanlığı dedi ki, bu sözlərə haqqınız var; vətəni müdafiə etmək vəzifənizdir. Başqa dürlü cavab verə də bilməzdi. Bundan maəda sizə bir başqa məlumat da vermək istəyirəm. Bakıda İngiltərə komandanlığı nəzdində Denikinin Lazaryev kimi bir nümayəndəsi vardır. Bir neçə gün bundan əvvəl polkovnik Lazaryevdən şifahən və sonra təhrirən hökumət naminə bir kağız vardır. Kağızın əhəmiyyəti olduğundan, onu burada oxumaq istəyirəm:

Azərbaycan Cümhuriyyətinin Heyəti-Vükəlasına. Cənubi Rusiya qüvayi-müsəlləhəsinin Bakıda bulunan İngiltərə komandanlığı nəzdindəki nümayəndəsi. Mayis 1919. Cənubi Rusiya qüvayi-müsəllahəsinin Baş komandanı tərəfindən aldığım teleqrafa istinadən atidəki məruzatı ərz edirəm: Cənubi Rusiya qüvayi-müsəlləhəsi (Könüllü Ordu) komandanlığı Azərbaycan əleyhinə heç bir təcavüzkaranə hərəkətdə bulunmaq fikrində deyil. Bilək, Azərbaycanın istiqlalını münasib görür və tanıyır. Rusiyanın bolşeviklərdən xilasından sonra sabiq Rusiya imperatorluğu daxilində təşkil etmiş dövlətlər ilə münasibət və etilaf peyda etmək millət məclisinin və yaxud bolşeviklər ilə mübarizə edən qüvvələrin bütün ixtiyaratı tövdi edəcəkləri mənbəyi-alinin işi olacaqdır.
Cənubi Rusiya qəvayi-müsəlləhəsi nümayəndəsi polkovnik Lazaryev".
Bu sənəd əhəmiyyətli olduğu üçün müsayidənizlə əsl mətnini oxuyuram. Bəlkə dürüst tərcümə etməmişəm. (Kağızı rusca oxuyur). Bundan maəda Dağıstana Könüllü Ordu nümayəndələrinin gəldiyi xəbərini aldıqdan sonra mənim yanıma Savinski adında birisi gəldi. Savintskidir, ya Savanskidir, yadımda deyil. İrəlidən Rusiyanın Bolqariya səfiri olmuş; indi isə Dağıstanda ingilis komandanlığı nəzdində nümayəndə imiş. Bunun söhbətindən belə anlaşıldı ki, Denikin ordusu fikrini tamamən dəyişmişdir. Yəni şimdilik, mənim ürəyimdən şimdilik çıxdı, o şimdilik çıxdı. Şimdilik yeni təşkil olunmuş Mavərayi-Qafqaziyada olan cümhuriyyətləri tanımağa qərar verilmişdir. Və onlar ilə mübarizəyə qərar verilməmişdir. Bu xəbəri Parisdən gələn admiral Bubnov gətirmişdir. Bubnov Yekatrinodarda imiş. Denikinin öz sözü ilə bu xəbəri Parisdən gətirmişdir. İndi görürsünüz İngiltərə komandanlığı bir tərəfdən deyir ki, sizin daxili işlərinizə müdaxilə etməyəcəyik. İşlərinizə kimsə qarışmaz. Bu da rəsmi surətdə bizə deyilir.

Digər tərəfdən, Könüllü Ordu tərəfindən rəsmi və mühüm xəbərlər yazırlar. Təbiidir, bu xəbərlər mənə gələndən sonra, o xəbər ki, bir tərəfdən bizim istiqlaliyyətimizi tanıyırlar, digər tərəfdən də felən bizim istiqlaliyyətimizi qorxu altına alırlar. Bunda bir təzad vardır. Ona görə mən Savitskini və bu məktubu yazan Lazaryevi çağırtdırıb dedim:

hansına inanaq, kağızınıza və ya əməlinizə. Lazaryev yenə bir çox andlardan və yəmənlərdən sonra dedi ki, mənə heç bir şey məlum deyildir. O, dedi ki, mən bir şeydən qorxuram, ola bilsin ki, Denikinin və Ordunun qərarından Dağıstanda bulunan komandanlığın məlumatı olmasın. Teleqram ki, yazmışdı mənə göstərdi. Teleqrafın surəti Dərbəndə gəlməyin səbəbini oradakı komandanlıqdan xəbər alırdı. Məndən izin istədi ki, sizə teleqraf vurub cavab alsın. Təbiidir ki, mən ona müsaidə etmədim və edə bilməzdim. Ancaq o da zənn edirdi ki, ingilislərin dediyi kimi bu bir nedorozumeniyadır. Bundan Azərbaycan heç bir təhlükə təbii ola bilməz. Yalnız aramızda bir ixtilaf vardır ki, onlar zənn edirdilər ki, Könüllü Ordu Dağıstana gəlirsə, bizə təhlükə deyildir. Mən isə dedim ki, bunu isbat eləmək istəyirsələr, onda bütün Dağıstanda yeni bir hökumət təşkil edən millətin yerlərini xilas etsinlər. Nə qədər ki, Könüllü Ordu Dağıstandadır onu biz özümüzə təhlükə ədd edib qarşısına tədbir ittixazından çəkinməyəcəyiz"
OXŞAR MÖVZULAR